សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិត កម្ពុជា៖ ការការពារទិន្នន័យសម្រាប់អ្នកប្រើ

យោងតាមរបាយការណ៍របស់ ការិយាល័យឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្ស អង្គការសហប្រជាជាតិ (OHCHR) ដែលបានចេញផ្សាយក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៣ មនុស្សយ៉ាងតិច ១០០ ០០០ នាក់ត្រូវបានគេជឿជាក់ថាបានជាប់ក្នុងប្រតិបត្តិការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតនៅលើទឹកដីកម្ពុជា។ តួលេខគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនេះបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិតលែងជារឿងឆ្ងាយពីខ្លួនទៀតហើយ ប៉ុន្តែជាបញ្ហាប្រឈមប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់អ្នកប្រើខ្មែរគ្រប់រូប។

ក្នុងពេលដែលប្រជាជនកម្ពុជាកាន់តែច្រើនបានភ្ជាប់ទៅពិភពអនឡាញ ការគំរាមកំហែងក៏កើនឡើងស្របគ្នាដែរ។ ការលួចគណនី Facebook ការបោកប្រាស់ប្រាក់តាម Telegram ការក្លែងបន្លំជាមន្ត្រីធនាគារ និងការលួចទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួន សុទ្ធតែជាហានិភ័យដែលអ្នកប្រើទូទៅអាចជួបប្រទះ។ អត្ថបទនេះនឹងពន្យល់ជាជំហានៗអំពីរបៀបការពារខ្លួន ការពារទិន្នន័យ និងស្គាល់ច្បាប់ដែលពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជា។

ការយល់ដឹងអំពីសុវត្ថិភាពឌីជីថលគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃ បច្ចេកវិទ្យា និងការច្នៃប្រឌិតឌីជីថលនៅកម្ពុជា ទាំងមូល។ ប្រសិនបើយើងចង់ទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីពិភពអនឡាញ យើងក៏ត្រូវចេះការពារខ្លួនពីគ្រោះថ្នាក់របស់វាផងដែរ។ ខាងក្រោមនេះ យើងនឹងពិនិត្យមើលគ្រប់ទិដ្ឋភាពពីប្រវត្តិច្បាប់ ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន រហូតដល់ការអនុវត្តជាក់ស្ដែង។

ប្រវត្តិ និងការវិវឌ្ឍនៃច្បាប់ឌីជីថលនៅកម្ពុជា

ដំណើរច្បាប់គ្រប់គ្រងលំហឌីជីថលនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្ដើមជាផ្លូវការជាមួយ ច្បាប់ស្ដីពីទូរគមនាគមន៍ ដែលត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ២០១៥។ ច្បាប់នេះបានកំណត់ក្របខណ្ឌសម្រាប់វិស័យទូរស័ព្ទ និងអ៊ីនធឺណិត ព្រមទាំងបង្កើតមូលដ្ឋានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងបណ្ដាញ។

បួនឆ្នាំក្រោយមក រដ្ឋាភិបាលបានដាក់ឱ្យប្រើ ច្បាប់ស្ដីពីពាណិជ្ជកម្មតាមប្រព័ន្ធអេឡិចត្រូនិក នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៩ ដែលជាលើកដំបូងបានដាក់បញ្ចូលបទប្បញ្ញត្តិមួយចំនួនអំពីការការពារទិន្នន័យអ្នកប្រើ និងការទទួលខុសត្រូវរបស់អ្នកផ្ដល់សេវា។ ច្បាប់នេះបានបើកផ្លូវឱ្យ e-commerce ដំណើរការស្របច្បាប់ ខណៈពេលជាមួយគ្នាក៏ដាក់កាតព្វកិច្ចលើការការពារព័ត៌មានរបស់អតិថិជន។

ស្ថាប័នឆ្លើយតបបន្ទាន់ផ្នែកកុំព្យូទ័រកម្ពុជា ឬ CamCERT ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ក្រោមក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍។ ស្ថាប័ននេះមានតួនាទីតាមដាន ព្រមាន និងឆ្លើយតបនឹងឧប្បត្តិហេតុសុវត្ថិភាពតាមអ៊ីនធឺណិត ហើយក៏ជាសមាជិកនៃបណ្ដាញសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិដូចជា APCERT ផងដែរ។ ដើម្បីយល់ពីបរិបទកាន់តែទូលំទូលាយ អ្នកអាចអានបន្ថែមអំពី ប្រវត្តិបច្ចេកវិទ្យានៅកម្ពុជា ពីឆ្នាំ១៩៩០ ដល់បច្ចុប្បន្ន។

ច្បាប់ស្ដីពីបទល្មើសតាមអ៊ីនធឺណិត (Cybercrime Law) និងសេចក្ដីព្រាងច្បាប់ស្ដីពីការការពារទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួន នៅតែស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលរៀបចំ និងពិភាក្សា គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៦។ ការខ្វះច្បាប់ការពារទិន្នន័យពេញលេញនេះ មានន័យថា ការទទួលខុសត្រូវផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការការពារខ្លួនឯងកាន់តែមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងឡើង។

ស្ថានភាពការគំរាមកំហែងតាមអ៊ីនធឺណិតក្នុងឆ្នាំ ២០២៦

ការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិតនៅកម្ពុជាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿន។ យោងតាមទិន្នន័យរបស់ សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ (ITU) ប្រជាជនកម្ពុជាជាង ៦០ ភាគរយមានលទ្ធភាពចូលប្រើអ៊ីនធឺណិត ហើយចំនួនការជាវសេវាទូរស័ព្ទចល័តលើសចំនួនប្រជាជនសរុបទៅទៀត។ ការកើនឡើងនេះនាំមកនូវឱកាស ប៉ុន្តែក៏បើកទ្វារឱ្យឧក្រិដ្ឋកម្មអនឡាញរីករាលដាលផងដែរ។

ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកគ្រឿងញៀន និងឧក្រិដ្ឋកម្ម (UNODC) បានបញ្ជាក់ក្នុងរបាយការណ៍ឆ្នាំ ២០២៣ ថា អាស៊ីអាគ្នេយ៍បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតកម្រិតពិភពលោក ដោយមានមនុស្សរាប់សែននាក់ត្រូវបានជ្រើសរើស ឬបង្ខំឱ្យចូលរួមក្នុងសកម្មភាពទាំងនេះ។ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំង។ តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីទិន្នន័យសំខាន់ៗ។

ការគំរាមកំហែងទាំងនេះមិនមែនកំណត់តែលើជនរងគ្រោះក្នុងប្រតិបត្តិការធំៗប៉ុណ្ណោះទេ។ អ្នកប្រើធម្មតាក៏អាចបាត់បង់ប្រាក់ ឬព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួនបានយ៉ាងងាយ បើគ្មានការប្រុងប្រយ័ត្ន។ ការយល់ដឹងពីប្រភេទនៃការវាយប្រហារ គឺជាជំហានដំបូងនៃការការពារ។

ប្រភេទនៃការបោកប្រាស់ដែលអ្នកប្រើខ្មែរជួបញឹកញាប់

ការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតមានទម្រង់ខុសៗគ្នាជាច្រើន ហើយវាតែងតែផ្លាស់ប្ដូរទៅតាមនិន្នាការថ្មី។ ខាងក្រោមនេះជាប្រភេទសំខាន់ៗដែលអ្នកប្រើខ្មែរគួរស្គាល់៖

• ការក្លែងបន្លំ (Phishing)៖ សារ ឬតំណភ្ជាប់ក្លែងក្លាយដែលធ្វើពុតជាធនាគារ ឬស្ថាប័នផ្លូវការ ដើម្បីលួចលេខសម្ងាត់ និងលេខកាត។
• ការក្លែងបន្លំការងារ៖ ការផ្សាយជ្រើសរើសបុគ្គលិកដែលសន្យាប្រាក់ខែខ្ពស់ ប៉ុន្តែជាអន្ទាក់សម្រាប់ការជួញដូរមនុស្ស ឬការបោកប្រាក់។
• ការវិនិយោគក្លែងក្លាយ៖ គម្រោងវិនិយោគ ឬរូបិយប័ណ្ណគ្រីបតូដែលសន្យាប្រាក់ចំណេញលឿន ប៉ុន្តែបាត់បង់ដើមទុនទាំងស្រុង។
• ការលួចចូលគណនី៖ ការគ្រប់គ្រងគណនី Facebook, Telegram ឬ email ដើម្បីបញ្ឆោតមិត្តភ័ក្ដិ និងសាច់ញាតិឱ្យផ្ញើប្រាក់។
• មេរោគ និង Malware៖ កម្មវិធីបង្កគ្រោះថ្នាក់ដែលលាក់ខ្លួនក្នុង app ក្រៅផ្លូវការ ឬឯកសារភ្ជាប់។

និន្នាការថ្មីមួយដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់គឺការប្រើបច្ចេកវិទ្យាបញ្ញាសិប្បនិមិត្តដើម្បីបង្កើតសំឡេង និងវីដេអូក្លែងក្លាយ (deepfake)។ ឧក្រិដ្ឋជនអាចក្លែងសំឡេងសាច់ញាតិដើម្បីសុំប្រាក់។ ដើម្បីយល់ពីសមត្ថភាព និងដែនកំណត់នៃបច្ចេកវិទ្យានេះ សូមអាន AI និងភាសាខ្មែរ៖ ការបកប្រែ សំឡេង និងករណីប្រើប្រាស់។

ការអនុវត្តល្អបំផុតដើម្បីការពារខ្លួនលើអ៊ីនធឺណិត

ការការពារខ្លួនមិនទាមទារចំណេះដឹងបច្ចេកទេសខ្ពស់នោះទេ។ ទម្លាប់ល្អមួយចំនួនអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យបានយ៉ាងច្រើន។ ខាងក្រោមនេះជាការអនុវត្តដែលអ្នកជំនាញសុវត្ថិភាពទូទាំងពិភពលោកណែនាំ៖

1. ប្រើលេខសម្ងាត់រឹងមាំ និងខុសៗគ្នា សម្រាប់គណនីនីមួយៗ ហើយពិចារណាប្រើកម្មវិធីគ្រប់គ្រងលេខសម្ងាត់ (password manager)។
2. បើកការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជំហាន (2FA) លើគ្រប់គណនីសំខាន់ៗ ជាពិសេស email, ធនាគារ និងបណ្ដាញសង្គម។
3. កុំចុចតំណភ្ជាប់គួរឱ្យសង្ស័យ ដែលផ្ញើមកតាមសារ ឬ email ទោះបីមើលទៅដូចជាមកពីប្រភពផ្លូវការក៏ដោយ។
4. ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពកម្មវិធី និងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការជាប្រចាំ ដើម្បីបិទចន្លោះប្រហោងសុវត្ថិភាព។
5. ទាញយក app តែពីហាងផ្លូវការ ដូចជា Google Play ឬ App Store ប៉ុណ្ណោះ។
6. បម្រុងទុកទិន្នន័យ (backup) សំខាន់ៗជាប្រចាំ ដើម្បីការពារពីការវាយប្រហារ ransomware។

តារាងខាងក្រោមប្រៀបធៀបទម្លាប់ដែលគួរជៀសវាង និងទម្លាប់ដែលគួរអនុវត្ត ដើម្បីឱ្យអ្នកអាចចងចាំបានងាយ៖

ការការពារទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួន និងភាពឯកជន

ទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួនរួមមានឈ្មោះ លេខទូរស័ព្ទ លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ទីតាំង និងព័ត៌មានហិរញ្ញវត្ថុ។ ព័ត៌មានទាំងនេះមានតម្លៃខ្ពស់សម្រាប់ឧក្រិដ្ឋជន ព្រោះវាអាចត្រូវបានប្រើដើម្បីក្លែងបន្លំ ឬលក់បន្ត។ ការគ្រប់គ្រងព័ត៌មានដែលអ្នកចែករំលែកលើអនឡាញ គឺជាជំនាញសំខាន់មួយ។

ដោយសារកម្ពុជានៅមិនទាន់មានច្បាប់ការពារទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួនពេញលេញ ការទទួលខុសត្រូវភាគច្រើនធ្លាក់មកលើអ្នកប្រើផ្ទាល់។ ធនាគារពិភពលោកបានកត់សម្គាល់ថា សេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលរបស់កម្ពុជាកំពុងរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន ដែលធ្វើឱ្យតម្រូវការក្របខណ្ឌច្បាប់ការពារទិន្នន័យកាន់តែបន្ទាន់។ មុនពេលច្បាប់នោះមកដល់ ការអនុវត្តដោយខ្លួនឯងជាការការពារដ៏ល្អបំផុត។

• កំណត់ការកំណត់ភាពឯកជន (privacy settings) លើបណ្ដាញសង្គមឱ្យតឹងរ៉ឹង។
• កុំចែករំលែករូបអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬឯកសារផ្លូវការតាមការជជែកសាធារណៈ។
• ពិនិត្យសិទ្ធិ (permissions) ដែល app នីមួយៗស្នើសុំ មុនពេលអនុញ្ញាត។
• លុបគណនី និងសេវាចាស់ៗដែលលែងប្រើ ដើម្បីកាត់បន្ថយដាននៃទិន្នន័យ។

សុវត្ថិភាពពេលប្រើ Fintech និងការទូទាត់ឌីជីថល

ការទូទាត់ឌីជីថលបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា ជាពិសេសតាមរយៈប្រព័ន្ធ Bakong និងលេខកូដ KHQR។ ប្រព័ន្ធទាំងនេះមានស្ដង់ដារសុវត្ថិភាពខ្ពស់ ប៉ុន្តែឧក្រិដ្ឋជនតែងព្យាយាមបោកប្រាស់អ្នកប្រើដោយផ្ទាល់។ ការយល់ដឹងពីរបៀបដំណើរការនៃប្រព័ន្ធទាំងនេះ ជួយឱ្យអ្នកស្គាល់សញ្ញានៃការក្លែងបន្លំ។ សូមអានបន្ថែមអំពី ការទូទាត់ឌីជីថល និង Fintech ខ្មែរ៖ Bakong និង KHQR។

ច្បាប់ការពារដ៏សំខាន់បំផុតពេលប្រើ Fintech គឺ ៖ កុំចែករំលែកលេខ OTP, PIN ឬលេខសម្ងាត់ជាមួយនរណាម្នាក់ ទោះបីពួកគេអះអាងថាជាបុគ្គលិកធនាគារក៏ដោយ។ ស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុពិតប្រាកដនឹងមិនដែលសុំព័ត៌មានទាំងនេះតាមទូរស័ព្ទ ឬសារឡើយ។ ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់ឈ្មោះអ្នកទទួលប្រាក់រាល់ពេលស្កេន KHQR ហើយរក្សាកម្មវិធីធនាគារឱ្យមានបច្ចុប្បន្នភាពជានិច្ច។

ស្ថាប័ន និងធនធានជួយការពារសុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិត

នៅពេលជួបបញ្ហា អ្នកប្រើខ្មែរមានស្ថាប័នផ្លូវការមួយចំនួនដែលអាចពឹងពាក់បាន។ CamCERT ក្រោមក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍ ទទួលបន្ទុករាយការណ៍ឧប្បត្តិហេតុសុវត្ថិភាព ខណៈនគរបាលប្រឆាំងបទល្មើសបច្ចេកវិទ្យាទទួលរឿងក្ដីឧក្រិដ្ឋកម្មអនឡាញ។ និយ័តករទូរគមនាគមន៍កម្ពុជា (TRC) គ្រប់គ្រងវិស័យសេវាបណ្ដាញ។

នៅកម្រិតអន្តរជាតិ ITU បានបង្កើតសន្ទស្សន៍សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិតសកល (Global Cybersecurity Index) ដែលវាស់ការប្ដេជ្ញាចិត្តរបស់ប្រទេសនីមួយៗ រួមទាំងកម្ពុជា ក្នុងការពង្រឹងសមត្ថភាពការពារ។ សេវាជាច្រើនរបស់រដ្ឋឥឡូវនេះក៏អាចចូលប្រើតាមអនឡាញបានដែរ ដូចបានពន្យល់ក្នុង រដ្ឋាភិបាលឌីជីថល (e-Government) នៅកម្ពុជា៖ សេវា និងរបៀបប្រើ។ ការប្រើសេវាផ្លូវការទាំងនេះ ជួយកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការក្លែងបន្លំ។

អ្វីដែលត្រូវធ្វើពេលរងការវាយប្រហារ ឬបោកប្រាស់

ប្រសិនបើអ្នកជឿថាខ្លួនបានជាប់អន្ទាក់ ការប្រតិកម្មលឿនអាចកាត់បន្ថយការខូចខាត។ ជំហានដំបូងគឺ ៖ ផ្លាស់ប្ដូរលេខសម្ងាត់ភ្លាមៗ និងបើក 2FA បើនៅមិនទាន់បាន។ ប្រសិនបើពាក់ព័ន្ធនឹងធនាគារ ត្រូវទាក់ទងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុដើម្បីបង្កកគណនី ឬប្រតិបត្តិការ។

1. ផ្លាស់ប្ដូរលេខសម្ងាត់គ្រប់គណនីដែលពាក់ព័ន្ធ។
2. ទាក់ទងធនាគារ ឬអ្នកផ្ដល់សេវាភ្លាមៗ។
3. ប្រមូលភស្តុតាង ៖ រូបថតអេក្រង់ សារ និងលេខគណនី។
4. រាយការណ៍ទៅនគរបាលប្រឆាំងបទល្មើសបច្ចេកវិទ្យា ឬ CamCERT។
5. ព្រមានមិត្តភ័ក្ដិ និងសាច់ញាតិ ប្រសិនបើគណនីរបស់អ្នកត្រូវបានគេលួចប្រើ។

សំណួរសួរញឹកញាប់ (FAQ)

តើខ្ញុំគួរធ្វើដូចម្ដេច ប្រសិនបើគណនី Facebook ត្រូវបានគេលួចចូល?

ដំបូងសូមព្យាយាមចូលគណនី ហើយផ្លាស់ប្ដូរលេខសម្ងាត់ភ្លាមៗ។ ប្រសិនបើអ្នកនៅតែចូលបាន សូមបើកការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជំហានដើម្បីការពារបន្ថែម។ បើអ្នកលែងចូលបាន សូមប្រើមុខងារ “ស្ដារគណនី” របស់ Facebook ដែលនឹងផ្ញើកូដទៅ email ឬលេខទូរស័ព្ទដែលអ្នកបានចុះឈ្មោះ។ បន្ទាប់មកត្រូវព្រមានមិត្តភ័ក្ដិ និងសាច់ញាតិកុំឱ្យជឿសារ ឬសំណើសុំប្រាក់ដែលផ្ញើពីគណនីរបស់អ្នក ព្រោះឧក្រិដ្ឋជនតែងប្រើគណនីដែលលួចបានដើម្បីបោកប្រាស់អ្នកជិតស្និទ្ធ។ ការរាយការណ៍ទៅ Facebook ផ្ទាល់ក៏សំខាន់ដែរ។

តើលេខសម្ងាត់បែបណាដែលរឹងមាំ?

លេខសម្ងាត់រឹងមាំគួរមានប្រវែងយ៉ាងតិច ១២ តួអក្សរ ហើយលាយបញ្ចូលគ្នានូវអក្សរធំ អក្សរតូច លេខ និងសញ្ញាពិសេស។ ត្រូវជៀសវាងពាក្យសាមញ្ញ ឈ្មោះ ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត ឬលំដាប់លេខដូចជា “123456”។ វិធីល្អមួយគឺប្រើឃ្លាដែលមានន័យចំពោះតែអ្នកប៉ុណ្ណោះ រួចបន្ថែមលេខ និងសញ្ញា។ សំខាន់បំផុត កុំប្រើលេខសម្ងាត់តែមួយសម្រាប់គ្រប់គណនី ព្រោះបើគណនីមួយត្រូវលួច គណនីផ្សេងទៀតក៏ប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់ដែរ។ កម្មវិធីគ្រប់គ្រងលេខសម្ងាត់អាចជួយបង្កើត និងរក្សាទុកលេខសម្ងាត់ស្មុគស្មាញដោយសុវត្ថិភាព។

តើការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជំហាន (2FA) សំខាន់យ៉ាងណា?

ការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជំហានបន្ថែមស្រទាប់ការពារទីពីរ លើសពីលេខសម្ងាត់។ ទោះបីឧក្រិដ្ឋជនដឹងលេខសម្ងាត់របស់អ្នកក៏ដោយ ក៏ពួកគេនៅតែត្រូវការកូដបន្ថែម ដែលជាធម្មតាផ្ញើទៅទូរស័ព្ទ ឬបង្កើតដោយ app ផ្ទៀងផ្ទាត់។ មុខងារនេះកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវហានិភ័យនៃការលួចចូលគណនី។ អ្នកជំនាញសុវត្ថិភាពណែនាំឱ្យបើក 2FA លើគ្រប់គណនីសំខាន់ៗ ជាពិសេស email ដែលជាគន្លឹះស្ដារគណនីផ្សេងទៀត ព្រមទាំងគណនីធនាគារ និងបណ្ដាញសង្គម។ app ផ្ទៀងផ្ទាត់ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានសុវត្ថិភាពជាង SMS។

តើត្រូវធ្វើយ៉ាងណាដើម្បីកុំឱ្យជាប់ការបោកប្រាស់តាម Telegram?

ការបោកប្រាស់តាម Telegram ច្រើនតែចាប់ផ្ដើមដោយការផ្ដល់ការងារងាយស្រួលដែលសន្យាប្រាក់ច្រើន ឬគម្រោងវិនិយោគដែលធានាប្រាក់ចំណេញ។ សញ្ញាព្រមានរួមមាន ៖ ការទាមទារឱ្យបង់ប្រាក់ជាមុន ការបង្កើតភាពបន្ទាន់ និងការសុំព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួន។ កុំចុចតំណភ្ជាប់ពីមនុស្សមិនស្គាល់ ហើយកុំទាញយកឯកសារ ឬ app ដែលគេផ្ញើមក។ ប្រសិនបើការផ្ដល់ជូនណាមួយមើលទៅល្អជ្រុលហួសហេតុ វាទំនងជាការបោកប្រាស់។ ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពពិតប្រាកដនៃក្រុមហ៊ុន ឬបុគ្គល មុនពេលផ្ញើប្រាក់ ឬចែករំលែកព័ត៌មានណាមួយ។

តើការប្រើ Wi-Fi សាធារណៈមានគ្រោះថ្នាក់ដែរឬទេ?

បណ្ដាញ Wi-Fi សាធារណៈនៅហាងកាហ្វេ ឬអាកាសយានដ្ឋាន អាចមានគ្រោះថ្នាក់ ព្រោះអ្នកផ្សេងលើបណ្ដាញតែមួយអាចព្យាយាមស្ទាក់ចាប់ទិន្នន័យរបស់អ្នក។ ត្រូវជៀសវាងធ្វើប្រតិបត្តិការធនាគារ ឬចូលគណនីសំខាន់ៗពេលប្រើ Wi-Fi សាធារណៈ។ ប្រសិនបើចាំបាច់ត្រូវប្រើ សូមភ្ជាប់តាមរយៈ VPN ដែលអ៊ិនគ្រីបទិន្នន័យរបស់អ្នក។ ជម្រើសដែលមានសុវត្ថិភាពជាងគឺការប្រើទិន្នន័យចល័តផ្ទាល់ខ្លួន (mobile data) សម្រាប់ប្រតិបត្តិការរសើប។ ត្រូវប្រាកដផងដែរថា គេហទំព័រដែលអ្នកចូលប្រើមាន “https” និងរូបសោនៅផ្នែកដើមនៃ address bar។

តើ Bakong និង KHQR មានសុវត្ថិភាពដែរឬទេ?

ប្រព័ន្ធ Bakong និងលេខកូដ KHQR ត្រូវបានរចនាឡើងជាមួយស្ដង់ដារសុវត្ថិភាពខ្ពស់ និងស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា។ ហានិភ័យភាគច្រើនមិនមែនមកពីប្រព័ន្ធខ្លួនឯងទេ ប៉ុន្តែមកពីការបោកប្រាស់ដែលផ្ដោតលើអ្នកប្រើ។ ដើម្បីប្រើដោយសុវត្ថិភាព ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់ឈ្មោះអ្នកទទួលរាល់ពេលស្កេន កុំចែករំលែកលេខ PIN ឬ OTP ហើយទាញយកកម្មវិធីតែពីប្រភពផ្លូវការ។ បើមាននរណាម្នាក់ទូរស័ព្ទមកអះអាងថាជាបុគ្គលិកធនាគារ ហើយសុំព័ត៌មានសម្ងាត់ នោះជាសញ្ញាច្បាស់នៃការក្លែងបន្លំ។ ត្រូវរក្សាកម្មវិធីឱ្យមានបច្ចុប្បន្នភាពជានិច្ច។

ការតំឡើងការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់ (2FA) និង Passkeys ជាជំហានៗ

ការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់ (Two-Factor Authentication) គឺជាស្រទាប់ការពារដ៏សំខាន់បំផុតមួយ ដែលធ្វើឱ្យពួកបោកប្រាស់មិនអាចចូលគណនីរបស់អ្នកបាន ទោះបីពួកគេដឹងពាក្យសម្ងាត់ក៏ដោយ។ យោងតាមរបាយការណ៍ Microsoft Digital Defense Report 2024 ការបើក 2FA អាចទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារលើគណនីបានជាង ៩៩,២% ។ ខាងក្រោមនេះជាជំហានជាក់ស្តែងសម្រាប់អ្នកប្រើខ្មែរ។

1. សម្រាប់ Facebook៖ ចូល Settings > Accounts Center > Password and Security > Two-Factor Authentication រួចជ្រើសរើស “Authentication App” ជំនួសឱ្យ SMS ព្រោះ SMS អាចត្រូវបានលួចតាមរយៈការប្ដូរស៊ីម (SIM swap)។
2. ដំឡើងកម្មវិធី Authenticator ដូចជា Google Authenticator ឬ Microsoft Authenticator ពី Play Store ឬ App Store ដែលឥតគិតថ្លៃ។
3. ស្កេន QR code ដែលបង្ហាញនៅលើ Facebook ដោយប្រើកម្មវិធី Authenticator រួចបញ្ចូលលេខកូដ ៦ ខ្ទង់ដែលផ្លាស់ប្ដូររៀងរាល់ ៣០ វិនាទី។
4. រក្សាទុក “recovery codes” ដែលប្រព័ន្ធផ្ដល់ឱ្យ នៅកន្លែងសុវត្ថិភាព ដើម្បីប្រើពេលបាត់ទូរស័ព្ទ។

បច្ចេកវិទ្យាថ្មីជាង 2FA គឺ Passkeys ដែលប្រើស្នាមម្រាមដៃ ឬមុខ (Face ID) ជំនួសពាក្យសម្ងាត់ទាំងស្រុង។ Passkey ត្រូវបានគាំទ្រដោយ Google, Apple និង Microsoft តាមរយៈ FIDO Alliance ហើយវាមិនអាចត្រូវបាន phishing បានឡើយ ព្រោះគ្មានពាក្យសម្ងាត់ត្រូវវាយបញ្ចូល។ ដើម្បីបើក Passkey សម្រាប់គណនី Google សូមចូល myaccount.google.com > Security > Passkeys រួចចុច “Create a passkey” ហើយធ្វើតាមការណែនាំដោយប្រើស្នាមម្រាមដៃ។ សម្រាប់អ្នកប្រើ Gmail, ABA Mobile និង Wing ការបើកមុខងារនេះកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនូវហានិភ័យនៃការលួចគណនី។ ចំណាំ៖ កុំបញ្ចូលលេខកូដ 2FA ឱ្យនរណាម្នាក់ហៅទូរស័ព្ទសុំ ព្រោះបុគ្គលិកធនាគារពិតប្រាកដមិនដែលសុំលេខកូដនេះឡើយ។ ការអនុវត្តតាមជំហានទាំងនេះ អាចបញ្ចប់ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែ ១០ នាទីប៉ុណ្ណោះ សម្រាប់គណនីសំខាន់នីមួយៗ។

ការប្រៀបធៀបឧបករណ៍គ្រប់គ្រងពាក្យសម្ងាត់ និងកម្មវិធីសុវត្ថិភាព

ការជ្រើសរើសឧបករណ៍ត្រឹមត្រូវ អាស្រ័យលើតម្រូវការ និងថវិការបស់អ្នក។ យោងតាម AV-TEST Institute 2025 កម្មវិធីការពារមេរោគល្អៗអាចស្គាល់មេរោគថ្មីៗបានជាង ៩៩% នៃករណី។ តារាងខាងក្រោមប្រៀបធៀបឧបករណ៍ពេញនិយមដែលដំណើរការនៅកម្ពុជា ដោយផ្អែកលើតម្លៃ និងលក្ខណៈពិសេស។

សម្រាប់អ្នកប្រើទូទៅដែលមានថវិកាកំណត់ ការផ្សំ Google Password Manager (ឥតគិតថ្លៃ និងមានជាភាសាខ្មែរ) ជាមួយ Microsoft Defender ដែលភ្ជាប់មកជាមួយ Windows គឺគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ការការពារមូលដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នកដែលគ្រប់គ្រងគណនីច្រើន ឬធ្វើជំនួញ Bitwarden ផ្ដល់នូវការអ៊ិនគ្រីបបែប end-to-end និងអាចចែករំលែកពាក្យសម្ងាត់ដោយសុវត្ថិភាពក្នុងក្រុម។ ចំពោះ VPN សូមប្រុងប្រយ័ត្ននឹង VPN ឥតគិតថ្លៃដែលមិនស្គាល់ប្រភព ព្រោះការសិក្សារបស់ CSIRO (Australia) បានរកឃើញថា VPN ឥតគិតថ្លៃជាច្រើនលក់ទិន្នន័យអ្នកប្រើ ឬមានកូដគ្រោះថ្នាក់។ Proton VPN ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេសស្វីស មានគោលការណ៍ “no-logs” ដែលត្រូវបានធ្វើសវនកម្មឯករាជ្យ។ ចំណាំសំខាន់៖ ឧបករណ៍ល្អបំផុតគឺឧបករណ៍ដែលអ្នកប្រើជាប្រចាំ ដូច្នេះការជ្រើសរើសមួយដែលងាយស្រួលប្រើ មានសារៈសំខាន់ជាងលក្ខណៈពិសេសច្រើនៗដែលអ្នកមិនប្រើ។

តម្លៃ និងថ្លៃដើមនៃការខូចខាតពីបទល្មើសអ៊ីនធឺណិត

ការយល់ដឹងពីតម្លៃជាក់ស្តែង ជួយឱ្យអ្នកសម្រេចចិត្តវិនិយោគលើសុវត្ថិភាពបានត្រឹមត្រូវ។ បទល្មើសអ៊ីនធឺណិតបង្កការខូចខាតផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធំ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ UNODC ឆ្នាំ ២០២៤ ការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមមានមជ្ឈមណ្ឌលបោកប្រាស់នៅកម្ពុជា បានបង្កការខូចខាតរវាង ១៨ ទៅ ៣៧ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ នេះបង្ហាញថា ការវិនិយោគតិចតួចលើការការពារ មានតម្លៃថោកជាងការខូចខាតយ៉ាងច្រើន។

នៅថ្នាក់បុគ្គល ការការពារខ្លួនមិនថ្លៃទេ។ ការបើក 2FA, ការប្រើ Google Password Manager និង Microsoft Defender សុទ្ធតែឥតគិតថ្លៃ។ បើអ្នកសម្រេចចិត្តចំណាយ ខាងក្រោមនេះជាការប៉ាន់ប្រមាណថ្លៃដើមប្រចាំឆ្នាំ៖

• កម្មវិធីការពារមេរោគ premium៖ ប្រហែល ១៦០ ០០០ រៀល (៤០ ដុល្លារ) ក្នុងមួយឆ្នាំ។
• VPN ដែលគួរទុកចិត្ត៖ ប្រហែល ២០០ ០០០ ទៅ ៤០០ ០០០ រៀល (៥០-១០០ ដុល្លារ) ក្នុងមួយឆ្នាំ។
• កម្មវិធីគ្រប់គ្រងពាក្យសម្ងាត់ premium៖ ប្រហែល ៥៣ ៥០០ រៀល (១៣ ដុល្លារ) ក្នុងមួយឆ្នាំ។
• ការ backup ទិន្នន័យតាម cloud (Google One ២ TB)៖ ប្រហែល ៤០ ០០០ រៀល (១០ ដុល្លារ) ក្នុងមួយខែ។

បើប្រៀបធៀបនឹងការខូចខាតពិតប្រាកដ តួលេខទាំងនេះតូចណាស់។ យោងតាមការសិក្សារបស់ IBM Cost of a Data Breach Report 2024 តម្លៃជាមធ្យមនៃការលេចធ្លាយទិន្នន័យសម្រាប់អង្គភាពមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានចំនួនជាង ៣ លានដុល្លារ។ សម្រាប់បុគ្គលម្នាក់ៗ ការបាត់បង់លុយតែម្ដងពីការបោកប្រាស់តាម Telegram ឬការវិនិយោគក្លែងក្លាយ ច្រើនតែលើសពី ១ ០០០ ដុល្លារ ដែលច្រើនជាងថ្លៃដើមការការពារពេញមួយឆ្នាំ។ ដូច្នេះ យុទ្ធសាស្ត្រឆ្លាតវៃគឺ ចាប់ផ្ដើមដោយឧបករណ៍ឥតគិតថ្លៃជាមុនសិន រួចចំណាយលើ backup និង VPN បន្ថែម នៅពេលដែលអ្នកដោះស្រាយទិន្នន័យ ឬប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុសំខាន់ៗ។

ការការពារសុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិតសម្រាប់អាជីវកម្មខ្នាតតូច និងមធ្យម (SME)

អាជីវកម្មខ្នាតតូចនៅកម្ពុជា ដែលលក់តាម Facebook, Telegram និង TikTok កំពុងក្លាយជាគោលដៅសំខាន់របស់ពួក hacker ព្រោះពួកគេច្រើនតែគ្មានផ្នែក IT ឯកទេស។ យោងតាម Verizon Data Breach Investigations Report 2024 អាជីវកម្មខ្នាតតូចស្ថិតក្នុងចំណោមគោលដៅញឹកញាប់បំផុត ដោយសារការការពារខ្សោយ។ ខាងក្រោមនេះជាជំហានជាក់ស្តែងសម្រាប់ម្ចាស់អាជីវកម្មខ្មែរ។

• បំបែកគណនី៖ កុំប្រើគណនី Facebook ផ្ទាល់ខ្លួនជាមួយ Page អាជីវកម្ម។ បង្កើត Business Manager ដាច់ដោយឡែក ហើយផ្ដល់សិទ្ធិ admin តាមតួនាទីនីមួយៗ ដោយមិនចែករំលែកពាក្យសម្ងាត់រួមគ្នា។
• ការពារ Page ដោយ 2FA៖ តម្រូវឱ្យ admin ទាំងអស់បើកការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់ ព្រោះ Page ដែលមាន admin ច្រើន មានហានិភ័យខ្ពស់ប្រសិនបើម្នាក់ត្រូវ phishing។
• បណ្ដុះបណ្ដាលបុគ្គលិក៖ បង្រៀនបុគ្គលិកឱ្យស្គាល់សារ phishing ដែលក្លែងជា Meta ឬ Facebook Support ដែលគំរាមថា Page នឹងត្រូវបិទ។ Facebook មិនដែលផ្ញើសារតាម Messenger សុំពាក្យសម្ងាត់ឡើយ។
• បំបែកគណនីហិរញ្ញវត្ថុ៖ ប្រើគណនីធនាគារ ឬ ABA/Wing ដាច់ដោយឡែកសម្រាប់អាជីវកម្ម ដើម្បីងាយតាមដាន និងកំណត់ការខូចខាត។

បញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតគឺ ransomware ដែលអ៊ិនគ្រីបទិន្នន័យអតិថិជន រួចទាមទារលុយ។ វិធីការពារល្អបំផុតគឺ backup ៣-២-១៖ រក្សាទុក ៣ ច្បាប់នៃទិន្នន័យ លើ ២ ប្រភេទឧបករណ៍ផ្សេងគ្នា ដោយ ១ ច្បាប់ត្រូវទុកនៅខាងក្រៅ (offline ឬ cloud)។ សម្រាប់ SME ខ្មែរ ការប្រើ Google Workspace ឬ Microsoft 365 Business ដែលមានតម្លៃប្រហែល ៦ ដុល្លារក្នុងមួយអ្នកប្រើក្នុងមួយខែ ផ្ដល់នូវ email អាជីវកម្មសុវត្ថិភាព, ការ backup ស្វ័យប្រវត្តិ និងការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិ។ កុំទុកឯកសារសំខាន់តែលើ USB ឬកុំព្យូទ័រតែមួយ ព្រោះការខូចឧបករណ៍ ឬការលួច អាចបំផ្លាញអាជីវកម្មទាំងមូល។ ការវិនិយោគតិចតួចលើប្រព័ន្ធទាំងនេះ ការពារកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងទំនុកចិត្តរបស់អតិថិជន ដែលជាទ្រព្យសម្បត្តិធំបំផុតរបស់អាជីវកម្ម។

កំហុសទូទៅដែលអ្នកប្រើខ្មែរធ្វើ និងវិធីជៀសវាង

សូម្បីតែអ្នកប្រើដែលប្រុងប្រយ័ត្ន ក៏ច្រើនតែធ្វើកំហុសតូចៗដែលបើកផ្លូវឱ្យពួកបោកប្រាស់។ ការទទួលស្គាល់កំហុសទាំងនេះ ជាជំហានដំបូងនៃការការពារ។ ខាងក្រោមនេះជាកំហុសញឹកញាប់បំផុត ដែលឃើញនៅក្នុងករណីពិតប្រាកដ ហើយវិធីដោះស្រាយ។

• ប្រើពាក្យសម្ងាត់តែមួយសម្រាប់គ្រប់គណនី៖ ពេល website មួយត្រូវ hack ពាក្យសម្ងាត់នោះត្រូវលក់ រួចសាកល្បងលើ Facebook និងធនាគាររបស់អ្នក (ការវាយប្រហារ credential stuffing)។ ដំណោះស្រាយ៖ ប្រើពាក្យសម្ងាត់ខុសគ្នាសម្រាប់គណនីនីមួយៗ តាមរយៈកម្មវិធីគ្រប់គ្រងពាក្យសម្ងាត់។
• ចុច link ក្នុង SMS ឬ Telegram ភ្លាមៗ៖ Link ក្លែងក្លាយដែលដូច aba-bank ឬ wing-pay នាំទៅ website ក្លែងសុំ login។ ដំណោះស្រាយ៖ កុំចុច link បើកកម្មវិធីផ្ទាល់ជំនួសវិញ។
• ភ្ជាប់ Wi-Fi សាធារណៈដោយគ្មាន VPN៖ នៅហាងកាហ្វេ ឬព្រលានយន្តហោះ Wi-Fi ឥតគិតថ្លៃអាចត្រូវលួចស្ដាប់ទិន្នន័យ។ ដំណោះស្រាយ៖ ប្រើ VPN ឬ mobile data សម្រាប់ប្រតិបត្តិការ banking។
• មិន update កម្មវិធី និងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ៖ ការ update ច្រើនតែជួសជុលរន្ធសុវត្ថិភាព (security holes)។ ដំណោះស្រាយ៖ បើក auto-update សម្រាប់ Android, iOS និងកម្មវិធីសំខាន់ៗ។

កំហុសមួយទៀតដែលគ្រោះថ្នាក់ខ្លាំង គឺការ download កម្មវិធី APK ក្រៅ Play Store។ យោងតាម Kaspersky Security Bulletin 2024 ការវាយប្រហារតាមកម្មវិធីទូរស័ព្ទក្លែងក្លាយកំពុងកើនឡើងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយមេរោគ banking trojan លាក់ខ្លួននៅក្នុង APK ដែលអះអាងថាជាកម្មវិធីលុយ ឬហ្គេម។ ពេលដំឡើង វាស្នើសុំសិទ្ធិ “Accessibility” ដើម្បីលួចមើលអេក្រង់ និងលួចលេខ OTP។ ច្បាប់មាសគឺ ដំឡើងកម្មវិធីតែពី Google Play Store ឬ Apple App Store ផ្លូវការប៉ុណ្ណោះ ហើយពិនិត្យសិទ្ធិដែលកម្មវិធីសុំ។ បើកម្មវិធីពិលសុំសិទ្ធិអាន SMS ឬ Accessibility នោះជាសញ្ញាគ្រោះថ្នាក់ច្បាស់លាស់។ ការជៀសវាងកំហុសសាមញ្ញទាំងនេះ ការពារបានច្រើនជាងការទិញកម្មវិធីការពារថ្លៃៗទៅទៀត។

ករណីសិក្សាជាក់ស្តែង៖ ការបោកប្រាស់ការងារតាម Telegram

ដើម្បីយល់ច្បាស់ពីរបៀបដែលការបោកប្រាស់ដំណើរការ សូមពិនិត្យករណីសិក្សាមួយដែលតំណាងឱ្យគំរូបោកប្រាស់ “task scam” ដ៏ពេញនិយម ដែលត្រូវបានព្រមានដោយ CamCERT និងធនាគារនានានៅកម្ពុជា។ គំរូនេះបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ដោយវាយប្រហារអ្នកស្វែងរកការងារ និងចំណូលបន្ថែម។

ដំណាក់កាលទី១៖ ជនរងគ្រោះទទួលសារ Telegram ឬ SMS ផ្ដល់ការងារ “ងាយស្រួល” ដូចជាការចុច like វីដេអូ ឬ rate ផលិតផល ដោយសន្យាប្រាក់ ៥០ ០០០ ទៅ ១០០ ០០០ រៀលក្នុងមួយថ្ងៃ។ ដំណាក់កាលទី២៖ ដើម្បីបង្កើតទំនុកចិត្ត ពួកគេពិតជាបង់ប្រាក់តូចៗ (ប្រហែល ២០ ០០០ រៀល) ក្នុងថ្ងៃដំបូងៗ។ ដំណាក់កាលទី៣៖ បន្ទាប់មក ពួកគេអញ្ជើញឱ្យ “វិនិយោគ” ដាក់ប្រាក់មុនទៅក្នុង app ក្លែងក្លាយ ដើម្បីទទួលបាន task ដែលផ្ដល់ប្រាក់កម្រៃខ្ពស់ជាង។ ជនរងគ្រោះឃើញលេខ “ប្រាក់ចំណេញ” កើនឡើងលើអេក្រង់ ប៉ុន្តែជាលេខក្លែងក្លាយទាំងស្រុង។ ដំណាក់កាលទី៤៖ ពេលជនរងគ្រោះព្យាយាមដកប្រាក់ ប្រព័ន្ធទាមទារ “ពន្ធ” ឬ “ប្រាក់ធានា” បន្ថែម។ ការដាក់ប្រាក់រឹតតែច្រើន រហូតប្រាក់អស់ ហើយ Telegram account ត្រូវ block។

យោងតាមរបាយការណ៍ Global Anti-Scam Organisation (GASO) 2024 ការបោកប្រាស់ប្រភេទ task និង investment scam បានបណ្ដាលឱ្យជនរងគ្រោះម្នាក់ៗបាត់បង់ជាមធ្យមរាប់ពាន់ដុល្លារ។ សញ្ញាព្រមានសំខាន់ៗដែលអាចសម្គាល់ការបោកប្រាស់នេះមាន៖ ការងារដែលសន្យាប្រាក់ច្រើនពេក ដោយធ្វើការងារតិច, ការទាមទារឱ្យដាក់ប្រាក់មុនទើបទទួលប្រាក់កម្រៃ, ការប្រើ Telegram ជំនួសក្រុមហ៊ុនផ្លូវការ, និងសម្ពាធឱ្យសម្រេចចិត្តរហ័ស។ បើអ្នកជួបស្ថានភាពបែបនេះ សូមឈប់ភ្លាមៗ កុំដាក់ប្រាក់បន្ថែម ហើយរក្សាទុករូបថតអេក្រង់ និងលេខគណនីដែលអ្នកផ្ទេរប្រាក់ទៅ ដើម្បីរាយការណ៍ទៅធនាគារ និងសមត្ថកិច្ច។ ច្បាប់សាមញ្ញគឺ៖ ការងារពិតប្រាកដមិនដែលតម្រូវឱ្យអ្នកបង់ប្រាក់ ដើម្បីទទួលបានប្រាក់ខែឡើយ។

ការប្រើ VPN និងការការពារ WiFi សាធារណៈនៅហាងកាហ្វេ និងព្រលានយន្តហោះ

បណ្តាញ WiFi សាធារណៈនៅហាងកាហ្វេ ផ្សារទំនើប និងព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិភ្នំពេញ ជារឿយៗមិនមានការអ៊ិនគ្រីបទេ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកវាយប្រហារធ្វើការ “Man-in-the-Middle” ដើម្បីលួចស្ទាក់ចាប់ទិន្នន័យរបស់អ្នក។ យោងតាមរបាយការណ៍ Digital 2026 Cambodia របស់ DataReportal អ្នកប្រើអ៊ីនធឺណិតនៅកម្ពុជាមានជាង ១៤ លាននាក់ ហើយភាគច្រើនភ្ជាប់តាមទូរស័ព្ទចល័ត ដែលធ្វើឱ្យ WiFi សាធារណៈក្លាយជាគោលដៅទាក់ទាញសម្រាប់ឧក្រិដ្ឋជន។

ដំណោះស្រាយដ៏រឹងមាំបំផុតគឺការប្រើ VPN (Virtual Private Network) ដែលបង្កើតផ្លូវរូងក្រោមដីអ៊ិនគ្រីបសម្រាប់ទិន្នន័យរបស់អ្នក។ ខាងក្រោមនេះជាជំហានជាក់ស្តែងសម្រាប់ការប្រើ WiFi សាធារណៈដោយសុវត្ថិភាព៖

1. បើក VPN មុនពេលភ្ជាប់ទៅ WiFi សាធារណៈ ហើយផ្ទៀងផ្ទាត់ថាមាននិមិត្តសញ្ញាសោចាក់នៅលើអេក្រង់។
2. បិទមុខងារ “ភ្ជាប់ស្វ័យប្រវត្តិ” (Auto-connect) ក្នុងការកំណត់ WiFi ដើម្បីកុំឱ្យទូរស័ព្ទភ្ជាប់ទៅបណ្តាញក្លែងក្លាយ។
3. ផ្ទៀងផ្ទាត់ឈ្មោះបណ្តាញ (SSID) ពិតប្រាកដជាមួយបុគ្គលិកហាង មុននឹងភ្ជាប់ ព្រោះអ្នកវាយប្រហារតែងបង្កើតបណ្តាញឈ្មោះស្រដៀង។
4. ជៀសវាងការចូលគណនីធនាគារ ឬ Bakong ពេលប្រើ WiFi សាធារណៈ ទោះបីមាន VPN ក៏ដោយ។

គួរប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះ VPN ឥតគិតថ្លៃដែលមិនស្គាល់ប្រភព ព្រោះការសិក្សារបស់ CSIRO (ឆ្នាំ ២០១៦) រកឃើញថា កម្មវិធី VPN ឥតគិតថ្លៃជាង ៣៨ ភាគរយ មានកូដព្យាបាទ ឬតាមដានអ្នកប្រើ។ សម្រាប់អ្នកប្រើខ្មែរ Proton VPN កំណែឥតគិតថ្លៃ ផ្តល់តុល្យភាពល្អបំផុតរវាងសុវត្ថិភាព និងតម្លៃ។

ការការពារគណនី Facebook និងបណ្តាញសង្គមជាក់លាក់សម្រាប់ទីផ្សារកម្ពុជា

នៅកម្ពុជា Facebook ជាបណ្តាញសង្គមលេចធ្លោជាងគេ។ យោងតាម Digital 2026 Cambodia របស់ DataReportal អ្នកប្រើ Facebook នៅកម្ពុជាមានជាង ១២ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ការលួចគណនី (account hijacking) និងការក្លែងបន្លំ។ ការការពារ Facebook ត្រូវការវិធានការជាក់លាក់ខុសពីការការពារអ៊ីមែលធម្មតា។

ខាងក្រោមនេះជាជំហានពង្រឹងគណនី Facebook ដែលអ្នកគួរបំពេញឱ្យអស់៖

1. ចូល Settings រួច Security and Login បន្ទាប់មកបើក “Two-factor authentication” ដោយប្រើកម្មវិធី Authenticator (មិនមែន SMS) ព្រោះ SMS ងាយរងការវាយប្រហារ SIM-swap។
2. បើក “Login Alerts” ដើម្បីទទួលការជូនដំណឹងពេលមានការចូលពីឧបករណ៍ថ្មី។
3. កំណត់ “Legacy Contact” ឬមិត្តភក្តិទុកចិត្ត ៣ ទៅ ៥ នាក់ ដើម្បីជួយស្តារគណនីពេលត្រូវបានចាក់សោ។
4. ពិនិត្យ “Where You’re Logged In” ហើយលុបចេញ (Log out) គ្រប់ឧបករណ៍ដែលអ្នកមិនស្គាល់។
5. ត្រួតពិនិត្យ “Apps and Websites” រួចលុបកម្មវិធីភាគីទីបីដែលលែងប្រើ ព្រោះវាអាចទុកផ្លូវចូលដល់ឧក្រិដ្ឋជន។

ការក្លែងបន្លំទូទៅមួយនៅកម្ពុជាគឺ “ការដាក់ស្លាក” (tagging) ក្នុងការផ្សាយ ឬ Page ក្លែងក្លាយដែលអះអាងថា គណនីរបស់អ្នកនឹងត្រូវបិទ បើមិនចុចតំណផ្ទៀងផ្ទាត់ភ្លាមៗ។ តំណទាំងនេះនាំទៅទំព័រ phishing ដែលលួចពាក្យសម្ងាត់។ Meta បញ្ជាក់ថា ខ្លួននឹងមិនដែលស្នើសុំពាក្យសម្ងាត់តាមអ៊ីមែល ឬសារ Messenger ឡើយ។

សម្រាប់អ្នកលក់ Online តាម Facebook ការប្រើ Passkey ដែល Meta បានដាក់ឱ្យប្រើនៅឆ្នាំ ២០២៥ លុបបំបាត់ហានិភ័យ phishing ស្ទើរទាំងស្រុង ព្រោះវាមិនមានពាក្យសម្ងាត់ឱ្យលួច។ ការបង្កើត Passkey ប្រើ Face ID ឬស្នាមម្រាមដៃ ហើយចំណាយពេលតិចជាង ២ នាទី។

យុទ្ធសាស្ត្របម្រុងទុកទិន្នន័យ និងការស្តារឡើងវិញពី Ransomware

ការការពារដ៏ល្អបំផុតប្រឆាំង Ransomware (មេរោគចាក់សោទិន្នន័យទារប្រាក់លោះ) មិនមែនជាការការពារទេ តែជាការមានច្បាប់ចម្លងបម្រុងទុក។ Coveware បានរាយការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ថា តម្លៃលោះ Ransomware ជាមធ្យមនៅទូទាំងពិភពលោកលើសពី ៣៥០,០០០ ដុល្លារ ហើយជនរងគ្រោះជាច្រើនមិនទទួលបានទិន្នន័យត្រឡប់មកវិញ ទោះបង់ប្រាក់ក៏ដោយ។

គោលការណ៍មាត្រដ្ឋានឧស្សាហកម្មគឺ “ច្បាប់ 3-2-1” ដែលផ្តល់អនុសាសន៍ដោយ US-CERT (CISA)៖

• ៣ ច្បាប់ចម្លង នៃទិន្នន័យសំខាន់របស់អ្នក។
• ២ ប្រភេទឧបករណ៍ផ្ទុក ខុសគ្នា ឧទាហរណ៍ Hard drive និង Cloud។
• ១ ច្បាប់ចម្លងនៅខាងក្រៅ (off-site) ឬ off-line ដែលផ្តាច់ចេញពីបណ្តាញ។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងសម្រាប់ម្ចាស់អាជីវកម្មតូចនៅភ្នំពេញ៖ រក្សាឯកសារការងារនៅលើកុំព្យូទ័រ (ច្បាប់ទី ១) ស្ទួនទៅ Hard drive ខាងក្រៅ ១ ដងក្នុងមួយសប្តាហ៍ (ច្បាប់ទី ២ ប្រភេទផ្សេង) និងធ្វើសមកាលកម្មទៅ Google Drive ឬ Proton Drive ដែលអ៊ិនគ្រីប (ច្បាប់ទី ៣ off-site)។ Hard drive ខាងក្រៅគួរផ្តាច់ចេញ បន្ទាប់ពីបម្រុងទុករួច ដើម្បីកុំឱ្យ Ransomware អ៊ិនគ្រីបវាដែរ។

សំខាន់បំផុត សូមសាកល្បងស្តារទិន្នន័យ (restore test) យ៉ាងហោចណាស់ ៣ ខែម្តង។ ច្បាប់ចម្លងបម្រុងទុកដែលមិនអាចស្តារបាន គឺគ្មានតម្លៃនៅពេលមានវិបត្តិឡើយ។

ការការពារកុមារ និងមនុស្សវ័យចំណាស់នៅលើអ៊ីនធឺណិតក្នុងគ្រួសារខ្មែរ

សមាជិកគ្រួសារដែលងាយរងគ្រោះបំផុតគឺកុមារ និងមនុស្សវ័យចំណាស់ ដែលជារឿយៗមិនមានចំណេះដឹងបច្ចេកវិទ្យាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសម្គាល់ការគំរាមកំហែង។ យោងតាមការវិភាគរបស់ UNICEF Cambodia កុមារកាន់តែច្រើនចូលប្រើអ៊ីនធឺណិតពីអាយុក្មេង ដែលបង្កើនហានិភ័យនៃការ Cyberbullying ខ្លឹមសារមិនសមរម្យ និងការទាក់ទាញពីមនុស្សចម្លែក (online grooming)។

សម្រាប់កុមារ ការកំណត់ឧបករណ៍គ្រប់គ្រងពីមាតាបិតា (parental controls) ជាជំហានដំបូង៖

• បើក Google Family Link (ឥតគិតថ្លៃ) ដើម្បីកំណត់ពេលប្រើអេក្រង់ អនុម័តកម្មវិធី និងតាមដានទីតាំង។
• បើក Apple Screen Time សម្រាប់ iPhone/iPad ដើម្បីរារាំងខ្លឹមសារមនុស្សពេញវ័យ និងកំណត់ការទិញក្នុងកម្មវិធី។
• បើក YouTube Kids ជំនួស YouTube ធម្មតា សម្រាប់កុមារក្រោមអាយុ ១៣ ឆ្នាំ។

សម្រាប់មនុស្សវ័យចំណាស់ ការគំរាមកំហែងធំជាងគេគឺការក្លែងបន្លំតាមទូរស័ព្ទ និងសារ (vishing/smishing)។ Kaspersky បានកត់សម្គាល់ក្នុងរបាយការណ៍ឆ្នាំ ២០២៥ ថា អ្នកវាយប្រហារកាន់តែប្រើ AI ដើម្បីក្លែងសំឡេងសាច់ញាតិ ដើម្បីបោកប្រាស់ប្រាក់។ ដើម្បីការពារ សូមៈ

1. បង្កើត “ពាក្យសម្ងាត់គ្រួសារ” (family safe word) ដែលគ្រប់គ្នាដឹង ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ការហៅទូរស័ព្ទបន្ទាន់ដែលទារប្រាក់។
2. ដំឡើងកម្មវិធីទប់ស្កាត់ការហៅឥតបានការ ដូចជា Truecaller នៅលើទូរស័ព្ទសាច់ញាតិវ័យចំណាស់។
3. បង្រៀនច្បាប់សាមញ្ញ៖ ធនាគារ ឬប៉ូលីសពិតប្រាកដ នឹងមិនដែលស្នើសុំលេខកូដ OTP ឬផ្ទេរប្រាក់បន្ទាន់តាមទូរស័ព្ទឡើយ។

ការសន្ទនាបើកចំហជាប្រចាំ ជារឿយៗមានប្រសិទ្ធភាពជាងកម្មវិធីត្រួតពិនិត្យ ព្រោះកុមារ និងមនុស្សចាស់ដែលហ៊ានរាយការណ៍ពីបញ្ហា អាចទទួលជំនួយមុនពេលការខូចខាតកើតឡើង។

ការពង្រឹងសុវត្ថិភាពទូរស័ព្ទស្មាតហ្វូនកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់អ្នកប្រើ Android និង iPhone

ដោយសារអ្នកប្រើខ្មែរភាគច្រើនចូលអ៊ីនធឺណិតតាមទូរស័ព្ទ (Digital 2026 Cambodia, DataReportal) ការពង្រឹងសុវត្ថិភាពទូរស័ព្ទមានសារៈសំខាន់ជាងកុំព្យូទ័រ។ ខាងក្រោមនេះជាវិធានការកម្រិតខ្ពស់ដែលហួសពីការដាក់លេខកូដ PIN ធម្មតា។

1. ដំឡើងបច្ចុប្បន្នភាពភ្លាមៗ៖ Google បានបិទចន្លោះប្រហោងសុវត្ថិភាពរាប់រយក្នុង Android Security Bulletin ប្រចាំខែ។ ការពន្យារពេលធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពទុកការប្រឈមដោយឥតប្រយោជន៍។
2. ទាញយកកម្មវិធីពី Google Play ឬ App Store តែប៉ុណ្ណោះ៖ ជៀសវាងឯកសារ APK ពីបណ្តាញ Telegram ឬគេហទំព័រមិនស្គាល់ ព្រោះវាជាប្រភពចម្បងនៃមេរោគ Banking Trojan។
3. ត្រួតពិនិត្យការអនុញ្ញាត (permissions)៖ ដកសិទ្ធិចូលប្រើ Microphone, Camera និងទីតាំងពីកម្មវិធីដែលមិនត្រូវការវា។
4. បើក Google Play Protect ឬ App Privacy Report ដើម្បីស្កេនកម្មវិធីព្យាបាទ។
5. បើកមុខងារស្វែងរកឧបករណ៍ (Find My Device / Find My iPhone) និងលុបទិន្នន័យពីចម្ងាយ ពេលទូរស័ព្ទបាត់ ឬត្រូវលួច។

សម្រាប់អ្នកប្រើដែលផ្ទុកទិន្នន័យរសើប iPhone ផ្តល់ “Lockdown Mode” ដែលជាការការពារកម្រិតខ្ពស់បំផុតប្រឆាំង Spyware ពាណិជ្ជកម្មដូចជា Pegasus។ Citizen Lab បានចងក្រងជាឯកសារពីការប្រើ Spyware ប្រឆាំងសកម្មជន និងអ្នកសារព័ត៌មាននៅទូទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលធ្វើឱ្យមុខងារនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់។

ជាចុងក្រោយ ការចូលរួមក្នុង Google Advanced Protection Program (ឥតគិតថ្លៃ) តម្រូវឱ្យប្រើ Passkey ឬសោសុវត្ថិភាពរូបវន្ត ហើយផ្តល់ការការពារខ្លាំងបំផុតសម្រាប់អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកជំនួញ និងបុគ្គលដែលជាគោលដៅ។

ការផ្ទៀងផ្ទាត់តំណភ្ជាប់ និងគេហទំព័រក្លែងក្លាយ ជាជំហានៗ

មុនពេលចុចតំណភ្ជាប់ ឬបញ្ចូលពាក្យសម្ងាត់ ការផ្ទៀងផ្ទាត់ត្រឹមត្រូវ ៣០ វិនាទីអាចជួយសង្គ្រោះគណនីធនាគាររបស់អ្នកបាន។ យោងតាមរបាយការណ៍ Anti-Phishing Working Group (APWG) ត្រីមាសទី៤ ឆ្នាំ ២០២៤ មានគេហទំព័របោកប្រាស់ (phishing) ជាង ៩៣២,០០០ ករណីត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងមួយត្រីមាស ដែលភាគច្រើនក្លែងបន្លំជាធនាគារ និងសេវាទូទាត់។ នៅកម្ពុជា ការក្លែងបន្លំគេហទំព័រ ABA, Wing, និង ACLEDA តាមរយៈ Domain ស្រដៀង (ឧ. “aba-kh.com” ជំនួស “ababank.com”) គឺជារូបភាពទូទៅបំផុត។

សូមអនុវត្តតាមជំហានទាំងនេះមុនពេលទុកចិត្តតំណភ្ជាប់ណាមួយ៖

1. ដាក់កណ្ដុរលើតំណ (hover) ឬចុចសង្កត់យូរនៅលើទូរស័ព្ទ ដើម្បីមើល URL ពិតប្រាកដ មុនពេលចុច។ ពិនិត្យ Domain រួមទាំងអក្ខរាវិរុទ្ធ ដ្បិតអ្នកបោកប្រាស់ប្រើ “rn” ជំនួស “m” ឬលេខ “0” ជំនួសអក្សរ “o”។
2. ចម្លង URL ដាក់ក្នុង VirusTotal.com ដែលស្កេនតំណជាមួយ antivirus engine ជាង ៧០ ដោយឥតគិតថ្លៃ ដើម្បីពិនិត្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះ Domain។
3. ពិនិត្យអាយុ Domain តាមរយៈ who.is ឬ ICANN Lookup។ គេហទំព័របោកប្រាស់ភាគច្រើនទើបបង្កើតក្នុងរយៈពេលតិចជាង ៣០ ថ្ងៃ។
4. ពង្រីកតំណខ្លី (bit.ly, t.co) តាមរយៈ unshorten.it មុនពេលបើក ព្រោះអ្នកបោកប្រាស់ប្រើតំណខ្លីដើម្បីលាក់គោលដៅពិត។
5. ផ្ទៀងផ្ទាត់ HTTPS និងវិញ្ញាបនបត្រ (certificate) ដោយចុចលើនិមិត្តសញ្ញាសោ ប៉ុន្តែកុំទុកចិត្តតែសោ ដ្បិត Google Transparency Report ឆ្នាំ ២០២៥ បញ្ជាក់ថា ជាង ៨០% នៃគេហទំព័របោកប្រាស់ឥឡូវប្រើ HTTPS រួចហើយ។

ប្រសិនបើ Google Safe Browsing បង្ហាញការព្រមាន “Deceptive site ahead” សូមកុំបន្ត។ ប្រព័ន្ធនេះការពារឧបករណ៍ជាង ៥ ពាន់លាននៅទូទាំងពិភពលោក (Google 2025)។ ច្បាប់មាសគឺ៖ កុំចូលគេហទំព័រធនាគារតាមតំណក្នុងសារ SMS ឬ Telegram។ វាយ Domain ផ្ទាល់ដោយខ្លួនឯង ឬប្រើ bookmark ដែលអ្នករក្សាទុក។

ការប្រៀបធៀបកម្មវិធីផ្ញើសារ និងអ៊ីមែលដែលមានកូដនីយកម្មពីចុងដល់ចុង (E2EE)

មិនមែនកម្មវិធីផ្ញើសារទាំងអស់ការពារខ្លឹមសារសន្ទនារបស់អ្នកស្មើគ្នាទេ។ ការកូដនីយកម្មពីចុងដល់ចុង (End-to-End Encryption) មានន័យថា មានតែអ្នក និងអ្នកទទួលប៉ុណ្ណោះអាចអានសារបាន សូម្បីតែក្រុមហ៊ុនម្ចាស់ក៏មិនអាចអានបានដែរ។ ចំណុចសំខាន់ដែលអ្នកប្រើខ្មែរច្រើនមិនដឹងគឺ Telegram មិនបើក E2EE តាមលំនាំដើមទេ។ ការសន្ទនាធម្មតា និងក្រុម (group) របស់ Telegram ត្រូវរក្សាទុកនៅលើ server របស់ខ្លួន ហើយមានតែ “Secret Chat” ប៉ុណ្ណោះដែលមាន E2EE។ Telegram ប្រកាសថាមានអ្នកប្រើសកម្មប្រចាំខែ ៩៥០ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ ដែលធ្វើឲ្យវាក្លាយជាគោលដៅធំសម្រាប់ការបោកប្រាស់នៅកម្ពុជា។

សម្រាប់ការសន្ទនាដែលត្រូវការភាពឯកជនខ្ពស់ (ឧ. ការងារ ឯកសារហិរញ្ញវត្ថុ) អ្នកជំនាញសុវត្ថិភាពភាគច្រើនណែនាំ Signal ដែលជាកម្មវិធីប្រភពកូដបើកចំហ មិនរកប្រាក់ចំណេញ ហើយ Edward Snowden និងអ្នកស្រាវជ្រាវ EFF (Electronic Frontier Foundation) បានណែនាំជាសាធារណៈ។ សម្រាប់អ៊ីមែល ProtonMail ផ្ដល់គណនីឥតគិតថ្លៃ និងគម្រោងបង់ប្រាក់ប្រហែល ៤ ដុល្លារ/ខែ។ មិនថាជ្រើសរើសកម្មវិធីណាទេ កុំផ្ញើ OTP, ពាក្យសម្ងាត់ ឬរូបថតអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណតាមកម្មវិធីផ្ញើសារ ដ្បិតវាក្លាយជាគោលដៅសម្រាប់ការលួចចូលគណនី។

សុវត្ថិភាពកាបូបគ្រីបតូ និងការវិនិយោគឌីជីថលនៅកម្ពុជា

ការវិនិយោគគ្រីបតូ និងទ្រព្យឌីជីថលកំពុងពេញនិយមនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែវាក៏ភ្ជាប់នឹងហានិភ័យធំ។ យោងតាមរបាយការណ៍ UNODC (ការិយាល័យសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកគ្រឿងញៀន និងឧក្រិដ្ឋកម្ម) ឆ្នាំ ២០២៤ តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍រួមទាំងកម្ពុជា បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការបោកប្រាស់វិនិយោគគ្រីបតូបែប “pig butchering” ដែលបង្កការខូចខាតរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ ខណៈ Chainalysis ឆ្នាំ ២០២៤ រាយការណ៍ថា ប្រតិបត្តិការគ្រីបតូខុសច្បាប់សកលមានតម្លៃយ៉ាងតិច ៥១ ពាន់លានដុល្លារ។ ភាពខុសគ្នាសំខាន់ពី Fintech ធម្មតាគឺ៖ ប្រតិបត្តិការគ្រីបតូមិនអាចដកវិញបានទេ ហើយគ្មានធនាគារកណ្ដាលណាសងប្រាក់ឲ្យអ្នកវិញឡើយ។

ដើម្បីការពារទ្រព្យឌីជីថលរបស់អ្នក សូមអនុវត្តវិធានការទាំងនេះ៖

• ប្រើ Hardware Wallet សម្រាប់ទឹកប្រាក់ច្រើន។ Ledger Nano S Plus មានតម្លៃប្រហែល ៧៩ ដុល្លារ ហើយ Trezor Model One ប្រហែល ៤៩ ដុល្លារ។ ឧបករណ៍ទាំងនេះរក្សាសោឯកជន (private key) ក្រៅបណ្ដាញ ដែលធ្វើឲ្យ hacker មិនអាចលួចបានពីចម្ងាយ។
• កុំចែករំលែក Seed Phrase (ឃ្លាស្ដារ ១២-២៤ ពាក្យ) ជាមួយនរណាម្នាក់ ហើយកុំថតរូប ឬរក្សាទុកវាជា screenshot ឬក្នុង Google Drive។ សរសេរលើក្រដាស ឬដែក ហើយរក្សាក្នុងកន្លែងសុវត្ថិភាព។
• ផ្ទៀងផ្ទាត់អាសយដ្ឋាន (address) តួអក្សរទីមួយ និងចុងក្រោយរាល់ពេលផ្ញើ ដ្បិតមេរោគ “clipboard hijacker” អាចប្ដូរអាសយដ្ឋានដែលអ្នកចម្លងទៅជារបស់ hacker។
• ប្រុងប្រយ័ត្ននឹងការសន្យាប្រាក់ចំណេញខ្ពស់។ គ្មានការវិនិយោគស្របច្បាប់ណាធានាប្រាក់ចំណេញ ២០%-៣០% ក្នុងមួយខែឡើយ។ នេះគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់នៃការបោកប្រាស់ Ponzi។

ត្រូវចងចាំថា ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា (NBC) មិនទាន់ទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណគ្រីបតូឯកជនជាមធ្យោបាយទូទាត់ស្របច្បាប់ទេ (សេចក្ដីប្រកាស NBC ឆ្នាំ ២០១៨ ដែលនៅតែមានសុពលភាព)។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើអ្នកវិនិយោគ ត្រូវដឹងថាការការពារផ្លូវច្បាប់មានកម្រិត ហើយការទទួលខុសត្រូវលើសុវត្ថិភាពកាបូបស្ថិតនៅលើខ្លួនអ្នកទាំងស្រុង។

ការការពារការលួចប្តូរស៊ីមកាត (SIM Swap) និងលេខទូរស័ព្ទរបស់អ្នក

ការវាយប្រហារ SIM Swap គឺជាករណីដែលឧក្រិដ្ឋជនបញ្ឆោតបុគ្គលិកក្រុមហ៊ុនទូរស័ព្ទ ឬប្រើឯកសារក្លែងក្លាយ ដើម្បីផ្ទេរលេខទូរស័ព្ទរបស់អ្នកទៅស៊ីមកាតថ្មីដែលពួកគេកាន់។ ពេលលេខត្រូវបានផ្ទេរ កូដ OTP ដែលផ្ញើតាម SMS សម្រាប់ធនាគារ Bakong, ABA ឬ Facebook នឹងធ្លាក់ទៅដៃពួកគេ ហើយការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់ដែលផ្អែកលើ SMS ក៏ត្រូវវិនាសភ្លាមៗ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ GASA (Global Anti-Scam Alliance) ឆ្នាំ ២០២៤ ការវាយប្រហារដែលផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងលេខទូរស័ព្ទកំពុងកើនឡើងទូទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ស្របពេលប្រជាជនពឹងផ្អែកលើ OTP តាម SMS កាន់តែច្រើន។

ដើម្បីការពារ ត្រូវអនុវត្តជំហានជាក់ស្តែងទាំងនេះ៖ ទីមួយ បើក SIM PIN នៅក្នុងទូរស័ព្ទ (Android៖ Settings > Security > SIM card lock; iPhone៖ Settings > Cellular > SIM PIN) ដើម្បីកុំឱ្យស៊ីមដំណើរការនៅពេលដាក់ចូលឧបករណ៍ផ្សេង។ ទីពីរ ផ្លាស់ប្តូរលេខកូដ PIN លំនាំដើមរបស់ស៊ីម (ជាញឹកញាប់ ១២៣៤ ឬ ០០០០) ភ្លាមៗ។ ទីបី ប្តូរពី OTP តាម SMS ទៅប្រើកម្មវិធី Authenticator ដូចជា Google Authenticator ឬ Aegis និង Passkeys។

បើទូរស័ព្ទរបស់អ្នកអស់សញ្ញាភ្លាមៗដោយគ្មានហេតុផល (គ្មានសេវានៅកន្លែងធម្មតា) នោះអាចជាសញ្ញានៃ SIM Swap។ ត្រូវ​ទាក់ទងប្រតិបត្តិករភ្លាមៗតាមលេខខាងលើ បិទគណនីធនាគារ និងផ្លាស់ប្តូរពាក្យសម្ងាត់ Bakong និង Facebook។ ការចុះបញ្ជីស៊ីមត្រឹមត្រូវក្រោមឈ្មោះខ្លួនឯង ដែលជាកាតព្វកិច្ចតាមបទប្បញ្ញត្តិរបស់និយ័តករទូរគមនាគមន៍កម្ពុជា (TRC) គឺជាការការពារដំបូងបំផុត ព្រោះស៊ីមដែលគ្មានឈ្មោះច្បាស់លាស់ងាយរងការប្តូរបំផុត។

ការការពារពីការបោកប្រាស់ស្នេហា និងគ្រោងការ “Pig Butchering”

ការបោកប្រាស់បែប “Pig Butchering” (ការចិញ្ចឹមជ្រូកឱ្យធាត់មុនសម្លាប់) គឺជាគ្រោងការដែលឧក្រិដ្ឋជនបង្កើតទំនាក់ទំនងស្នេហា ឬមិត្តភាពយូរថ្ងៃតាមរយៈ Facebook, Tinder, Telegram ឬ WhatsApp មុននឹងបញ្ចុះបញ្ចូលជនរងគ្រោះឱ្យវិនិយោគលើគេហទំព័រគ្រីបតូក្លែងក្លាយ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ UNODC ឆ្នាំ ២០២៤ ស្តីពីឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការខាតបង់ពីការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាគ្នេយ៍ បានឡើងដល់ចន្លោះ ១៨ ទៅ ៣៧ ពាន់លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ដោយកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់ជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់មួយនៃមណ្ឌលបោកប្រាស់ទាំងនេះ។

គ្រោងការនេះធ្វើតាមលំនាំច្បាស់លាស់៖ ដំបូងគេទាក់ទងដោយចៃដន្យ (“ផ្ញើខុសលេខ”) បន្ទាប់មកសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃ បង្ហាញរូបភាពជោគជ័យ និងជីវិតប្រណីត រួចបង្ហាញ “វេទិកាវិនិយោគ” ដែលផ្តល់ប្រាក់ចំណេញខ្ពស់។ ដំបូងគេអនុញ្ញាតឱ្យដកប្រាក់បានបន្តិច ដើម្បីបង្កើតទំនុកចិត្ត រួចបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យដាក់ប្រាក់កាន់តែច្រើន មុននឹងបិទគណនី និងបាត់ខ្លួន។

• សញ្ញាព្រមាន៖ មនុស្សដែលអ្នកមិនធ្លាប់ជួបផ្ទាល់តែនិយាយពីការវិនិយោគ ឬគ្រីបតូ។
• ការទាមទារឱ្យបង់ “ពន្ធ” ឬ “ថ្លៃដក” មុនទទួលប្រាក់ចំណេញ គឺជាការបោកប្រាស់ ១០០%។
• គេបង្ខំឱ្យផ្លាស់ការសន្ទនាពី Facebook ទៅ Telegram ឬ WhatsApp ភ្លាមៗ ដើម្បីគេចពីការត្រួតពិនិត្យ។
• គេបដិសេធការហៅជួបមុខតាមវីដេអូផ្ទាល់ ឬប្រើវីដេអូ deepfake ខ្លីៗ។

ដើម្បីការពារ មិនត្រូវផ្ញើប្រាក់ ឬគ្រីបតូទៅអ្នកដែលស្គាល់តែតាមអ៊ីនធឺណិតឡើយ។ ប្រើ Google Reverse Image Search ដើម្បីពិនិត្យថារូបភាពមនុស្សនោះត្រូវបានលួចពីកន្លែងផ្សេងឬអត់។ ត្រួតពិនិត្យថាគេហទំព័រវិនិយោគមានអាជ្ញាប័ណ្ណពីនិយ័តករមូលបត្រកម្ពុជា (SERC) ឬ ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា (NBC) ដែរឬទេ។ បើជួបករណីបែបនេះ ត្រូវរក្សាទុកភ័ស្តុតាង (រូបថតអេក្រង់ លេខគណនី) ហើយរាយការណ៍ទៅនាយកដ្ឋានប្រឆាំងបទល្មើសបច្ចេកវិទ្យានៃនគរបាលជាតិ។

Related Reading

• បច្ចេកវិទ្យា និងការច្នៃប្រឌិតឌីជីថលនៅកម្ពុជា
• AI និងភាសាខ្មែរ៖ ការបកប្រែ សំឡេង និងករណីប្រើប្រាស់
• Startup បច្ចេកវិទ្យាខ្មែរ៖ ក្រុមហ៊ុនឈានមុខ និងឱកាស
• កម្មវិធីខ្មែរ ធៀបនឹងកម្មវិធីបរទេស៖ ការប្រៀបធៀបពេញលេញ
• ការទូទាត់ឌីជីថល និង Fintech ខ្មែរ៖ Bakong និង KHQR
• ដោះស្រាយបញ្ហាអក្សរខ្មែរខូច (Tofu/Boxes) និងបញ្ហាបច្ចេកទេសទូទៅ
• បច្ចេកវិទ្យាខ្មែរ ជាអ្វី៖ មគ្គុទេសក៍ឌីជីថលនៅកម្ពុជា
• ប្រវត្តិបច្ចេកវិទ្យានៅកម្ពុជា៖ ពីឆ្នាំ១៩៩០ ដល់បច្ចុប្បន្ន
• រដ្ឋាភិបាលឌីជីថល (e-Government) នៅកម្ពុជា៖ សេវា និងរបៀបប្រើ
• របៀបដំឡើង និងវាយអក្សរខ្មែរលើ Windows, Mac, Android, iPhone
• របៀបប្រើ Khmer Unicode និងពុម្ពអក្សរខ្មែរ៖ មគ្គុទេសក៍ជំហានៗ
• ហេតុអ្វីបច្ចេកវិទ្យាខ្មែរសំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា
• ABA Mobile ការវាយតម្លៃ៖ មុខងារ ថ្លៃសេវា និងបទពិសោធន៍
• Bakong ការវាយតម្លៃ៖ មុខងារ សុវត្ថិភាព និងការប្រើប្រាស់
• Pi Pay ការវាយតម្លៃ៖ កាបូបឌីជីថល មុខងារ និងសុវត្ថិភាព
• Smart ធៀប Cellcard ធៀប Metfone៖ ការវាយតម្លៃបណ្តាញ និងអ៊ីនធឺណិត
• Wing Bank ការវាយតម្លៃ៖ សេវាកម្ម គុណសម្បត្តិ និងគុណវិបត្តិ
• ពុម្ពអក្សរ Chuon Nath ការវាយតម្លៃ៖ ការប្រើ និងភាពឆបគ្នា

ប្រភពព័ត៌មាន

• OHCHR (ការិយាល័យឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្ស អ.ស.ប.) របាយការណ៍ស្ដីពីការបោកប្រាស់អនឡាញ និងការជួញដូរមនុស្ស សីហា ២០២៣ – https://www.ohchr.org/
• UNODC (ការិយាល័យ អ.ស.ប. ទទួលបន្ទុកគ្រឿងញៀន និងឧក្រិដ្ឋកម្ម) របាយការណ៍ស្ដីពីការបោកប្រាស់តាមអ៊ីនធឺណិតក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ២០២៣ – https://www.unodc.org/
• ITU (សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ) ទិន្នន័យការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិត និងសន្ទស្សន៍សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិតសកល – https://www.itu.int/
• World Bank (ធនាគារពិភពលោក) ទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលកម្ពុជា – https://www.worldbank.org/en/country/cambodia
• Wikipedia អត្ថបទស្ដីពីអ៊ីនធឺណិត និងច្បាប់ឌីជីថលនៅកម្ពុជា – https://en.wikipedia.org/wiki/Internet_in_Cambodia

ម៉ូដខ្មែរ 2026៖ ការរួមបញ្ចូលរវាងប្រពៃណី និងនិន្នាការសម័យទំនើប

{“@context”:”https://schema.org”,”@type”:”Article”,”headline”:”សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិត និងការការពារទិន្នន័យសម្រាប់អ្នកប្រើខ្មែរ”,”inLanguage”:”km”,”about”:”សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិត កម្ពុជា”,”author”:{“@type”:”Organization”,”name”:”Editorial”},”publisher”:{“@type”:”Organization”,”name”:”Khmer pulse Hub”}}